Ένα θέμα που κάποιες στιγμές έχει απασχολήσει όλους τους ιστιοπλόους είναι η σημασία του παράγοντα τύχη στην έκβαση του αποτελέσματος ενός αγώνα. Όλοι κατά καιρούς έχουν θεωρήσει ότι στάθηκαν άτυχοι, ενώ βέβαια, τείνουν να ξεχνούν τις φορές που στάθηκαν τυχεροί. Τελικά, υπάρχει αυτός ο παράγοντας και εάν ναι πόσο σημαντικός είναι;

Σίγουρα, ο παράγοντας τύχη υπάρχει ή ασυναίσθητα τουλάχιστον τον αποδεχόμαστε σε όλα τα αθλήματα, σε όλες τις ανθρώπινες δραστηριότητες. Ακόμα και στα απλούστερα των αθλημάτων, όπως για παράδειγμα στα 100 μέτρα, υπάρχει το ενδεχόμενο η νίκη να κριθεί από αυτό που αντιλαμβανόμαστε ως τύχη, ή ατυχία. Η Βούλα Πατουλίδου στους Ολυμπιακούς αγώνες της Βαρκελώνης του 1992 κέρδισε το χρυσό στα 100 μέτρα μετ’ εμποδίων, όταν η αμερικανίδα Gale Divers σκόνταψε και έπεσε λίγο πριν από τον τερματισμό. Το γεγονός αυτός, για τον αθλητή που διακρίθηκε μπορεί να θεωρηθεί ως τύχη, ενώ για τον αθλητή που έχασε ως ατυχία. Όμως, σε καμία περίπτωση, δεν θεωρούμε ότι η συγκεκριμένη νίκη είχε μικρότερη αξία επειδή προέκυψε κατ’ αυτόν τον τρόπο. Νικητής αναδεικνύεται αυτός που σε συγκεκριμένη χρονική στιγμή κατορθώνει να είναι ο καλύτερος από τους συναθλητές του. Ας δούμε όμως τα πράγματα από την αρχή.

 

Περιπλανήσεις στην τύχη…

Τι είναι η τύχη; Μια γρήγορη και εύκολη αναδρομή στον Μπαμπινιώτη θα μας δώσει τον παρακάτω ορισμό: «Η υποθετική δύναμη που καθορίζει ευνοϊκά ή αρνητικά την έκβαση των γεγονότων που αφορούν στους ανθρώπους και τις προσπάθειές τους». Συνεχίζει με ένα δεύτερο ορισμό «Η απρόβλεπτη εξέλιξη και έκβαση των περιστάσεων της ζωής του καθενός, η μοίρα, το ριζικό» και καταλήγει με «η καλοτυχία, ή το σύνολο των ευνοϊκών περιστάσεων». Παρατηρώντας όλους αυτούς του ορισμούς είναι προφανές ότι εμπεριέχουν έννοιες οι οποίες μάλλον θα άγχωναν όσους θέλουν να έχουν σταθερά καλά αποτελέσματα σε οποιοδήποτε αγώνισμα. Η «υποθετική δύναμη» το επίθετο «απρόβλεπτος» και οι «ευνοϊκές περιστάσεις» φαίνεται να σπέρνουν έναν ίσκιο αμφιβολίας στην ύπαρξη της επαναληψιμότητας και της αντικειμενικότητας. Βέβαια, το πρόβλημα δεν είναι τόσο απλό και στο παρελθόν δεν έχει απασχολήσει μόνο ιστιοπλόους ή αθλητές. Πολλοί και μεγάλοι φιλόσοφοι, στοχαστές, αλλά και εκπρόσωποι θρησκειών έχουν αναφερθεί πολλές φορές σε αυτό το θέμα. Το θεμελιώδες ερώτημα που πλανάται είναι τι τελικά κυριαρχεί μέσα στη φύση ή και στην κοινωνία: η ανάγκη ή η τύχη; Η αποδοχή της τύχης απαλλάσσει το άτομο από τις προσωπικές του ευθύνες, ενώ η αποδοχή της ανάγκης κινδυνεύει να μας φτάσει στα όρια του φαταλισμού. Άλλοι, μπροστά στο αδιέξοδο, προβάλλουν την θεϊκή θέληση. Ο διαλεκτικός υλισμός υποστηρίζει ότι η ανάγκη βασιλεύει και διαμορφώνει τη φύση, με την μορφή των φυσικών νόμων, μια ανάγκη η οποία είναι αυθύπαρκτη, μακριά από τη θέληση και τη συνείδηση των ανθρώπων. Όμως, παράλληλα δέχεται και την έννοια του συμπτωματικού, όχι όμως με την έννοια του τυχαίου, αλλά με την έννοια του εξωγενούς, δευτερογενούς αιτίου, το οποίο είναι ανεξάρτητο και αυτόνομο από το υπό εξέταση γεγονός. Ένα δέντρο μεγαλώνει με έναν συγκεκριμένο ρυθμό. Ο καύσωνας που θα το ξεράνει, ή το χαλάζι που θα το καταστρέψει εμπεριέχονται στην κατηγορία του «συμπτωματικού», χωρίς όμως να είναι τυχαία φαινόμενα, αφού ακολουθούν μια σαφή νομοτέλεια. Ανατρέχοντας στην «εις άτοπον απαγωγή» εάν τα πράγματα δεν ήταν έτσι, τότε η επιστημονική γνώση θα στερούνταν της αντικειμενικότητάς της, έστω και εάν αυτή υπόκειται στη ρύμη του χρόνου. Σύμφωνα με τον Ένγκελς «Παντού, όπου το συμπτωματικό φαίνεται πως παίζει επιφανειακά κάποιο ρόλο, στο βάθος διέπεται πάντοτε από εσωτερικούς νόμους, αφανείς που δεν απομένει παρά να τους ανακαλύψουμε». (Λούτβιχ Φόυερμπαχ και το τέλος της κλασσικής γερμανικής φιλοσοφίας). Πρόκειται για την «αλληλουχία των κρυφών νοημάτων» όπως αναφέρει και ένας ακόμα απρόβλεπτος αρωγός του άρθρου, ο Ελύτης.

 

Επί του επιστημονικότερου

Ο ντετερμινισμός, σύμφωνα με τον οποίο συγκεκριμένες αιτίες (πράξεις) οδηγούν σε συγκεκριμένα γεγονότα (αποτελέσματα) μονοσήμαντα είναι μια βασική λογική αρχή στον Νευτώνειο κόσμο. Η αιτιώδης αυτή συνάφεια των γεγονότων καθορίζεται από τις αρχικές συνθήκες. Ένα απλοϊκό παράδειγμα αυτού του σκεπτικού είναι η παρομοίωση του σύμπαντος με ένα παιχνίδι μπιλιάρδου: θα μπορούσαμε να το ανασκευάσουμε πλήρως κινούμενοι προς τα πίσω γνωρίζοντας με ακρίβεια την προηγούμενη κίνηση κάθε φορά. Πρόκειται στην ουσία για μια γραμμική θεώρηση των πραγμάτων, η οποία κάθε άλλο παρά συνηθισμένη μπορεί να θεωρηθεί στον κόσμο που ζούμε. Σήμερα, η δυναμική περίπλοκων και ευαίσθητων συστημάτων περιγράφεται με μαθηματικό τρόπο από τη θεωρία του Χάους. Στη δεκαετία του 1960 ένας μετεωρολόγος του ΜΙΤ δουλεύοντας σε μια προσπάθεια προσομοίωσης του καιρού σε ηλεκτρονικό υπολογιστή ανακάλυψε ένα φαινόμενο γνωστό ως «επίδραση της πεταλούδας» (butterfly effect) όταν παρατήρησε ότι μια πολύ μικρή παρέκκλιση στους υπολογισμούς του άλλαζε δραματικά το μετεωρολογικό μοντέλο. Πρακτικά η «επίδραση της πεταλούδας» δείχνει πως μικρές αλλαγές σε μικρή κλίμακα μπορούν να επιφέρουν μεγάλες αλλαγές σε ευρύτερη κλίμακα. Το κλασσικό παράδειγμα, το οποίο έχει γίνει πλέον και «σήμα κατατεθέν» της θεωρία του Χάους είναι ο τρόπος με τον οποίο επηρεάζει ένα τυφώνα στο Texas μια πεταλούδα η οποία χτυπάει τα φτερά της στο Hong Kong. Για να μην, επειδή δεν πρέπει, ξεχνιόμαστε, το όνομα αυτού του μετεωρολόγου είναι Edward Lorenz. Στην κατάσταση του Χάους οδηγούμαστε όταν ένα σύστημα είναι πολύ ευαίσθητο στις αρχικές συνθήκες. Αρχικά θεωρήθηκε ότι τα χαοτικά συστήματα ήταν απλά μια ειδική μαθηματική οντότητα, αλλά σήμερα οι φυσικοί πιστεύουν ότι είναι ιδιαίτερα διαδεδομένα και ενδεχομένως να είναι η συνήθης κατάσταση στο σύμπαν. Ο λόγος για τον οποίο έφτασε σήμερα το Χάος να θεωρείται πάγια παράμετρος των συστημάτων στο σύμπαν είναι η αυξημένη πλέον υπολογιστική ισχύς που διαθέτουν οι επιστήμονες που τους έχει δώσει τη δυνατότητα να το μελετήσουν. Ο καιρός, όπως προαναφέρθηκε είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα χαοτικού συστήματος. Για να μπορέσουμε να κάνουμε μια μακροπρόθεσμη πρόβλεψη θα απαιτούταν άπειρος αριθμός μετρήσεων, κάτι που προφανώς είναι άτοπο. Επίσης, επειδή η ατμόσφαιρα είναι ένα χαοτικό σύστημα, μικρά σφάλματα θα είχαν ως αποτέλεσμα να ανατρέψουν τους υπολογισμούς και να εκμηδενίσουν την αξία της πρόβλεψης. Πρακτικά λοιπόν, το συμπέρασμα είναι ότι η παρουσία χαοτικών συστημάτων στη φύση φαίνεται ότι οριοθετεί τη δυνατότητά μας να εφαρμόσουμε ντετερμινιστικούς νόμους προκειμένου να προβλέψουμε φαινόμενα με μεγάλο βαθμό ακρίβειας.

 

Επί του πρακτέου.

Ενδεχομένως, όσοι άντεξαν να φτάσουν μέχρι εδώ να αναρωτηθούν. Ωραία όλα αυτά, αλλά προς τι; Οι δύο προηγούμενες παράγραφοι πρακτικά αποτελούν τη θεωρητική τεκμηρίωση του αθλήματος της ιστιοπλοΐας ανοικτής θάλασσας. Η παραπάνω θεωρητική προσέγγιση βρίθει ουσιαστικών και πρακτικών εφαρμογών. Πριν καταλήξουμε στον παράγοντα τύχη, προς άφεση των δικών μας αμαρτιών, ο Ένγκελς μας λέει ότι πρέπει να εξετάσουμε προσεκτικά τους λόγους που μας οδήγησαν στην αποτυχία (σπάνια ασχολούμαστε με τέτοια θέματα όταν το αποτέλεσμα έχει στεφθεί με επιτυχία). Το ότι δεν προβλέψαμε σωστά την εξέλιξη του καιρού σε έναν αγώνα συνδυάζεται με μια αντικειμενική αδυναμία ή σε δική μας ελλιπή μελέτη των φαινομένων, ή περιορισμένη γνώση της λειτουργίας τους. Χάσαμε επειδή εμείς δεν γνωρίζαμε την «αλληλουχία των κρυφών νοημάτων» ή αυτή τελικά ήταν αντικειμενικά πολύ καλά κρυμμένη; Ποιες ήταν οι αρχικές συνθήκες που καθόρισαν (ont determine) την έκβαση του αγώνα θα ρωτούσε ο Νεύτωνας. Η προετοιμασία μας, η προδιάθεση, τα υλικά, ήταν όλα αυτά που έπρεπε, ή υπήρξαν κάποιες «γκρίζες ζώνες». Ποιες ήταν οι συνθήκες εκείνες (δράσεις) που υπαγόρευσαν την επιλογή της πορείας μας; Ήμασταν συνεπείς σε μια ευρύτερη στρατηγική βάση του καιρού, παίξαμε τις φάτσες και τα σιγόντα με έμφαση στα βραχυ-μεσοπρόθεσμα οφέλη, παρασυρθήκαμε από τον στόλο ή κάποιους αντιπάλους; Βέβαια, τη σκηνή δεν θα μπορούσε παρά να την κλείσει ο Lorenz, ο οποίος πρακτικά μας λέει: Ακόμα και εάν όλα τα κάναμε με τον καλύτερο δυνατό τρόπο, στο μέτρο πάντα του ανθρώπινα εφικτού, υπάρχει περίπτωση να χάσουμε. Ας μην ξεχνάμε ότι η ιστιοπλοΐα ανοικτής θάλασσας εξαρτάται από τον καιρό που είναι ένα εξόχως χαοτικό σύστημα και πρακτικά η αδυναμία απόλυτης πρόβλεψης ισοδυναμεί, σε ορισμένες περιπτώσεις με αδυναμία εξασφάλισης της νίκης.

 

Επί της ουσίας.

Το σκεπτικό του Lorenz σε καμία περίπτωση δεν θα πρέπει να μας οδηγεί σε Πιλάτιες πρακτικές αποποίησης των στρατηγικών και τακτικών μας επιλογών σε έναν αγώνα. Με άλλα λόγια, για να ξεφύγουμε από τους επιστήμονες και να προσεγγίσουμε τους λογοτέχνες «το σύμπαν δεν μπορεί πάντα να συνωμοτεί εναντίων μας»! Πρακτικά, αυτό σημαίνει, ότι σε κάποιες περιπτώσεις, κάποιους αγώνες, ακόμα και υπό τις καλύτερες συνθήκες δεν θα μπορούσαμε ενδεχομένως να τους κερδίσουμε. Όμως, για την πλειοψηφία των αγώνων δεν ισχύει κάτι τέτοιο. Ο καλός ιστιοπλόος ανοικτής θάλασσας δεν μπορεί να κριθεί από μόνο ένα αγώνα. Η επαναληψιμότητα στις καλές θέσεις είναι αυτή που καθιερώνει και δημιουργεί την αποδοχή. Υπό αυτήν την έννοια, λοιπόν, ο παράγοντας τύχη έχει πολύ περιορισμένη αξία και σημασία στην ιστιοπλοΐα ανοικτής θάλασσας, ή εάν θέλουμε να είμαστε πιο ακριβείς ο παράγοντας τύχη έχει αξία μόνο σε επιμέρους ιστιοδρομίες και όχι στο σύνολο των αγώνων ενός σκάφους. Υπό αυτή την έννοια πάλι, αντί να εφευρίσκουμε δικαιολογίες, καλύτερα να ανακαλύπτουμε αδυναμίες, στην αντιμετώπιση μιας αποτυχίας. Και εάν παρά την καλή μας προετοιμασία, την προσεκτική μας τακτική και την υπολογιστική στρατηγική τύχει να μας περάσει κάποιος χιμαιροκυνηγός, από αυτούς που στο στίβο μέσα αναζητούν τη νίκη σε αλλοπρόσαλλες πορείες δεν θα πρέπει να στενοχωριόμαστε ,να απελπιζόμαστε και να καταριόμαστε το άθλημα ή την κακή μας τύχη. Απλά, θα πρέπει να αδημονούμε για την επόμενη εκκίνηση, όπου θα αποδείξουμε την αξία μας.

 

 

 

Η σειρά των άρθρων «Περί…» έχει γραφτεί σε ένα βάθος χρόνου στην λογική της θεωρητικής οριοθέτησης της δραστηριότητας που πολλοί από εμάς αγαπούν και στην οποία αναλώνουν μεγάλο μέρος του χρόνου τους. Βασίζεται στην ανάγκη κατ’ αρχήν προσέγγισης και κατά δεύτερο λόγο έκφρασης των βασικών αρχών που προσδίδουν στο άθλημά μας την ιδιαίτερη ομορφιά του, αλλά και βαρύτητα. Επειδή η συγκεκριμένη περιοχή είναι αχαρτογράφητη είναι λογικό να υπάρχουν αντιρρήσεις, διαφωνίες, διαφοροποιήσεις, εξελίξεις και αναθεωρήσεις, οι οποίες όμως μόνο θετικά μπορούν να λειτουργήσουν. 

Περί της πεμπτουσίας του αθλήματος και επί της ουσίας απουσίας διαιτησίας.

Περί κυπέλλων και διακρίσεων στην ανοικτή θάλασσα.

Περί κυπέλλων και διακρισεων στην ανοικτή θάλασσα (εν έτη 1999).

Περί των προσδοκιών...μουσικές αναλογίες.

Περί της τύχης στην ανοικτή θάλασσα…με την ευγενική αρωγή του Νεύτωνα, του Ένγκελς και του Lorenz.